REKLAMA


 

REKLAMA


 

Paweł Rom i Hrycek Cyganik

Lech Mróz
o politycznej poprawności

 

„Jestem Cyganem” można powiedzieć do kogoś, kto nim nie jest, „me som Rom” do kogoś z własnej społeczności

Od kilkunastu już lat słowo „Cygan” uważa się za określenie pejoratywne, a młodzi liderzy domagają się nazywania ich Romami. Rzecz nie ogranicza się do zamiany słowa. To symbol głębszych przemian, rodzącej się dumy etnicznej i ambicji bycia uznanym za naród równy innym. Przedstawiciele władz, organizacji pozarządowych i dziennikarze także unikają używania określenia „Cygan”. Jednak poprawność polityczna pozostaje w sprzeczności z przyzwyczajeniami. Pojawia się pytanie, w jakich przypadkach uzasadnione jest zastąpienie „Cygana” „Romem” i jakie treści są kojarzone z tymi terminami.

 

W archiwalnych dokumentach długiej historii tej społeczności w Rzeczypospolitej jedynym określeniem, jakie znajdujemy, jest słowo „Cygan”. Pierwszy znany zapis, gdzie mowa jest o niejakim Nicolaiu Cziganie, pochodzi z krakowskiego Kazimierza z roku 1401. Słowo „Rom” widnieje w dawnych dokumentach tylko raz i dotyczy sporu sądowego z roku 1642. Pojawiający się tam Paweł Rom jest pasierbem Hrycka Cyganika. Zbieżność określeń: Cyganik, Rom i towarzyszącego im słowa „Cygan” nie jest przypadkowa.

 

Jednak nazwa własna w języku romani brzmi właśnie „Rom, Roma”. Ponadto istnieje negatywnie odbierany stereotyp, zgodnie z którym słowa „Cygan, Cyganie” łączą się z „cyganieniem”, czyli oszustwami.

 

Przyjrzyjmy się, jak te określenia funkcjonują w obszarze wiedzy potocznej i z czym są one kojarzone. Dobrym sposobem jest analiza informacji zawartych w wyszukiwarce Google i portalu aukcyjnym Allegro. W Google po wpisaniu „Romowie” najpierw znajdujemy odsyłacz do Wikipedii: „Romowie lub Cyganie, nieterytorialny naród lub grupa etniczna pochodzenia indyjskiego” i prezentację zagadnień takich jak historia Romów, Romowie w Polsce, język romski. Pod hasłem „Cyganie” znajduje się odnośnik do hasła „Romowie”.

 

W samej wyszukiwarce Google pod hasłem „Rom” znajdujemy: rodzaj pamięci półprzewodnikowej, sklep internetowy, ROM – Royal Ontario Museum. Hasło „Romka” (tym słowem określane są kobiety romskie) to głównie zestaw fotografii. Jedynie hasło „romski” zawiera znacznie więcej treści kojarzących się z Romami, takich jak język romski, polsko-romski słownik, romski Holokaust.

 

Daleko bogatsze są wyskakujące w Google informacje odnoszące się do słowa „Cygan”: król cygański, język romski, zespół Cygański Tabor, „Cygańska miłość” (operetka), muzyka cygańska, zupa cygańska, patelnia cygańska, przysłowia cygańskie i mnóstwo danych o osobach noszących nazwisko Cygan.

 

Na Allegro po wpisaniu hasła „Rom” możemy nabyć różne produkty mające niewiele wspólnego z Romami-Cyganami i tylko niewielką liczbę płyt z muzyką i książki, w tym dawno wydany album Jerzego Ficowskiego „Cyganie”, do którego tytułu dodano słowo Romowie. Bogata jest za to oferta przy haśle „Cyganie”. Świadczy o tym, że słowo to jest bardziej popularne niż „Romowie”. Dominują książki naukowe i popularnonaukowe, powieści i płyty z muzyką: „Gdy Cyganie się radują”, „Graj piękny Cyganie”, „Cygańska biesiada”. Hasła: „cygańskie” (patelnie, kolczyki itp.), „cygańska” (spódnica, chusta, ale też obraz – Matka Boska Cygańska) dopełniają listę skojarzeń. Dywany, spódnice i kolczyki odzwierciedlają stereotypowe wyobrażenie, że Cyganie to ludzie wyróżniający się kolorowymi ubiorami i ozdobami. „Cygańskie” patelnie w umysłach sporej części społeczeństwa są lepsze od innych.

 

Niedawno wydane książki w tytułach mają termin „Romowie”. W starszych, sprzed „gorączki” poprawnościowej, używa się słowa „Cyganie”. Oferta kierowana jest zresztą na ogół do środowiska ludzi o pewnym poziomie wykształcenia, którzy nawet jeśli posługują się nazwą „Romowie”, to potrafią skojarzyć ją z nazwą „Cyganie”. Zestawienie ofert według haseł „Cyganie” i „Romowie” pokazuje, że to pierwsze jest znacznie bardziej „handlowe”. Nawet wykonawcy, a są nimi Romowie, by posłużyć się poprawnym politycznie terminem, nie oferują muzyki romskiej – sprzedaje się muzyka cygańska.

 

W samym środowisku romskim/cygańskim istnieją rozbieżności w kwestii stosowania nazwy. W Gorzowie Wielkopolskim pracuje znakomity twórca Edward Dębicki, autor książki „Ptak umarłych”. Konsekwentnie używa w odniesieniu do siebie i swojej społeczności określeń „Cygan, Cyganie”. Kiedyś powiedział: „Ja jestem Cygan, mój dziad był Cygan. Nie jestem żaden Rom”. Ta wypowiedź wskazuje, że „jestem Cyganem” można powiedzieć do kogoś, kto nim nie jest, analogicznie do powiedzenia „me som Rom” skierowanego do kogoś z własnej społeczności, mówiącego w języku romani.

 

Potoczna praktyka, nawyki i utrwalone skojarzenia nie-Cyganów, a także przywiązanie starszych Cyganów do niełączenia, nawet poprzez nazwy, tego, co jest ich światem własnym, z tym, co jest na zewnątrz, nie sprzyja realizowaniu idei politycznej poprawności.

 

Prof. dr hab. Lech Mróz

Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW

Ten adres pocztowy jest chroniony przed spamowaniem. Aby go zobaczyć, konieczne jest włączenie w przeglądarce obsługi JavaScript.

 

 

© Academia nr 1 (37) 2014 

 

 

 

Oceń artykuł
(0 głosujących)

Nie przeocz

Tematy

agrofizyka antropologia jedzenia antropologia kultury antropologia społeczna archeologia archeometalurgia architektura Arctowski arteterapia astrofizyka astronomia badania interdyscyplinarne behawioryzm biochemia biologia biologia antaktyki biologia płci biotechnologia roślin borelioza botanika chemia chemia bioorganiczna chemia fizyczna chemia spożywcza cywilizacja demografia edukacja ekologia ekologia morza ekonomia energia odnawialna etnolingwistyka etnomuzykologia etyka ewolucja fale grawitacyjne farmakologia filozofia finanse finansowanie nauki fizyka fizyka jądrowa gender genetyka geochemia środowiska geoekologia geofizyka geografia geologia geologia planetarna geoturystyka grafen historia historia idei historia literatury historia nauki historia sztuki humanistyka hydrogeologia hydrologia informatyka informatyka teoretyczna internet inżynieria inżynieria materiałowa inżynieria żywności język językoznawstwo kardiochirurgia klimatologia kobieta w nauce komentarz komunikacja kooperatyzm kosmologia kryptografia kryptologia kulinaria kultoznawstwo kultura lingwistyka literatura literaturoznawstwo matematyka medycyna migracje mikrobiologia mineralogia mniejszości etniczne mniejszości narodowe modelowanie procesów geologicznych muzykologia mykologia na czasie nauka obywatelska neurobiologia neuropsychologia nowe członkinie PAN 2017 oceanografia ochrona przyrody orientalistyka ornitologia paleobiologia paleogeografia paleontologia palinologia parazytologia PIASt politologia polityka społeczna polska na biegunach prawo protonoterapia psychologia psychologia zwierząt punktoza Puszcza Białowieska robotyka rozmowa „Academii” seksualność smog socjologia szczepienia sztuka technologia wieś w obiektywie wulkanologia zastosowania zdrowie zoologia zwierzęta źródła energii żywienie

Komentarze

O serwisie

Serwis naukowy prowadzony przez zespół magazynu Academia PAN.Academia Zapraszamy do przysyłania informacji o badaniach, aktualnie realizowanych projektach naukowych oraz imprezach popularyzujących naukę.

 

Dla użytkowników: Regulamin

Pliki cookies

Informujemy, że używamy ciasteczek (plików cookies) w celu gromadzenia danych statystycznych, emisji reklam oraz prawidłowego funkcjonowania niektórych elementów serwisu. Pliki te mogą być umieszczane na Państwa urządzeniach służących do odczytu stron, a korzystając z naszego serwisu wyrażacie Państwo zgodę na używanie cookies, zgodnie z aktualnymi ustawieniami przeglądarki.

Więcej informacji o celu używania i zmianie ustawień ciasteczek w przeglądarce: TUTAJ

Wydanie elektroniczne

Kontakt

  • pisz:

    Redakcja serwisu online
    Academia. Magazyn Polskiej Akademii Nauk
    PKiN, pl. Defilad 1, pok. 2110
    (XXI piętro)
    00-901 Warszawa

  • dzwoń:

    tel./fax (+48 22) 182 66 61 (62)

  • ślij:

    e-mail: academia@pan.pl