REKLAMA


 

REKLAMA


 

Prof. Maria Ossowska (1896-1974) Prof. Maria Ossowska (1896-1974) Jan Morek/FORUM

Powołanie i odpowiedzialność

Była prekursorką socjologii moralności. W roli uczonej wyróżniało ją konsekwentne realizowanie zarysowanego w młodości planu badawczego. W roli obywatela – niezłomna odwaga w obronie cenionych wartości. Minęło 40 lat od śmierci Marii Ossowskiej


 

Autorką tekstu jest Elżbieta Neyman
e-mail: Ten adres pocztowy jest chroniony przed spamowaniem. Aby go zobaczyć, konieczne jest włączenie w przeglądarce obsługi JavaScript.  

Elżbieta Neyman jest socjologiem i eseistką. Wydała książkę „Intymny portret uczonych. Korespondencja Marii i Stanisława Ossowskich”. 

 

 


Przychodzi na świat w zubożałej ziemiańskiej rodzinie Niedźwiedzkich. Najbliższemu środowisku zawdzięcza staranne wykształcenie – doskonale zna języki obce, muzykę klasyczną, literaturę filozoficzną. W 1915 roku podejmuje studia na UW pod kierunkiem m.in. Tadeusza Kotarbińskiego, Władysława Tatarkiewicza i Jana Łukasiewicza. Dysertację doktorską poświęca aksjologii stoików. Habilituje się w 1932 roku na podstawie pracy z zakresu semantyki. Małżeństwo z socjologiem Stanisławem Ossowskim jest nie tylko związkiem uczuciowym, ale też relacją partnerską na płaszczyźnie intelektualnej i w działalności publicznej. Wspólnie piszą nowatorski artykuł „Nauka w nauce” (1935).

 

Ossowscy są związani z postępową lewicą. Odgrywają ważną rolę w tworzeniu Warszawskiej Spółdzielni Mieszkaniowej czy w protestach przeciw tzw. gettu ławkowemu, wymierzonemu przeciwko studentom żydowskim na uniwersytecie. Przekonania społeczno-polityczne uniemożliwiają im podjęcie pracy zarobkowej w instytucjach akademickich: funkcje docentów pełnią honorowo. Decydujący wpływ na naukowy rozwój Ossowskiej ma jej pobyt na stypendium w Anglii (1933-1935). Uczestniczy w seminariach Bronisława Malinowskiego i Georga Moore’a, już wcześniej była w kontakcie z Bertrandem Russellem. Jej zainteresowania kierują się ku zagadnieniom etycznym.

 

Pod koniec lat trzydziestych Ossowska formułuje program nauki, której podstawowym zadaniem jest opis i wyjaśnianie zachowań moralnych. Ma ona korzystać z różnych dyscyplin: logiki, matematyki, psychologii, socjologii i antropologii. W miejsce spekulatywnych rozważań Ossowska postuluje podejście empiryczne. Głównymi działami nowej nauki ma być psychologia moralności, podejmująca przede wszystkim problem kształtowania się i funkcjonowania motywacji oraz socjologia moralności ustalająca społeczne uwarunkowania motywacji i zachowań jednostek. Należy je poprzedzić analizą języka myśli moralnej. Zadanie to uczona podejmuje w „Podstawach nauki o moralności”, dziele ukończonym przed wojną, a wydanym w 1947 r. Kreśli w nim własny manifest teoretyczno-badawczy.

 

Okres wojny i okupacji w życiu Ossowskich wyznacza priorytet dla spraw społecznych nad pracą naukową. Uczeni pomagają osobom pochodzenia żydowskiego, prowadzą działalność oświatową w środowisku robotniczym, organizują uniwersytet podziemny, prowadzą wykłady.

 

W warunkach okupacyjnych Maria Ossowska pisze książkę „Motywy postępowania” (wydaną w 1949). Zawiera ona krytyczny przegląd podstawowych dla analizy zjawisk moralnych pojęć psychologicznych, jak „natura ludzka”, „motyw”, „intencja”, oraz teorii podejmujących próbę wyjaśnienia tych zjawisk przez odwołanie się do altruizmu lub egoizmu.

W 1945 roku Ossowscy obejmują profesury na Uni-wersytecie Łódzkim. Ich działalność dydaktyczna okazuje się jednak skazana na nieciągłość. Powrót do Warszawy w 1948 roku i objęcie katedr na Uniwersytecie Warszawskim oznacza rozstanie z uczniami łódzkimi. Ale i z nowymi studentami muszą się pożegnać – wykłady i seminaria obojga zostają w latach 1950-1956 zawieszone z przyczyn politycznych. Ale to nie przerywa pracy badawczej Ossowskich. W tym okresie zostaje ukończona pierwsza monografia źródłowa uczonej „Moralność mieszczańska” (1956). Ossowska analizuje w niej klasyczne propozycje etyczne – Franklina, Defoego, Albertiego i Volneya. Opierając się na rekonstrukcji historycznej, formułuje typ idealny myśli mieszczańskiej, który przedstawia na tle krytyki tej myśli przez polską lewicę społeczną, myśl szlachecką i Młodą Polskę.

 

Zmiany polityczne w 1956 roku przynoszą decyzję o przywróceniu Marii i Stanisławowi Ossowskim katedr na Uniwersytecie Warszawskim. Do szkół wyższych wraca też socjologia, zakazana wcześniej jako „nauka burżuazyjna”. W 1960 roku Maria Ossowska na zaproszenie Barnard College w Nowym Jorku prowadzi wykłady z socjologii moralności. W kraju zaś wydaje pracę „Socjologia moralności. Zarys zagadnień” (1963), traktującą o powstawaniu i rozwoju norm w życiu społecznym. Podejmuje także centralny problem czynników kształtujących moralność grup społecznych: środowiska fizycznego, czynników biologicznych (rasy i płci), demograficznych, ekonomicznych, społecznych, politycznych, religijnych i rodzinnych.

 

Śmierć Stanisława w 1963 roku to cezura w życiu Marii Ossowskiej. Przejmuje po mężu prowadzenie konwersatorium, opiekę nad magistrantami i doktorantami, przygotowuje do druku sześć tomów jego „Dzieł”. W 1966 roku publikuje własną książkę „Myśl moralna Oświecenia angielskiego”, w której podejmuje próbę empirycznej weryfikacji hipotez przedstawionych w swoich pracach teoretycznych. Ukazuje, że optymizm, utylitaryzm, racjonalizm i tolerancja charakteryzowały również myślicieli reprezentujących klasy inne niż mieszczaństwo. Podkreśla, że ceni angielską myśl etyczną z uwagi na charakteryzujące ją oddzielenie etyki od dogmatu religijnego oraz pochwałę dobroci. W 1967 roku Ossowska wygłasza cykl wykładów na Uni-wersytecie Pensylwańskim w Filadelfii, po których ukazuje się jej pierwsza publikacja w języku angielskim – „Social Determinants of Moral Ideals”.

 

Wydana w 1970 roku praca „Normy moralne. Próba systematyzacji” sygnalizuje główne niepokoje etyczne współczesności. Ossowska grupuje normy moralne w następujące kategorie: te broniące naszego biologicznego istnienia, niezależności, prywatności, służące potrzebie zaufania oraz strzegące sprawiedliwości. Ostatnią książką Marii Osowskiej jest „Ethos rycerski i jego odmiany” (1973), praca typologiczna poparta materiałami źródłowymi. Trudno przecenić rolę Marii Osowskiej w nauce i życiu publicznym. Sformułowała i realizowała spójny program badawczy nowej dyscypliny. Pracą naukową musiała przełamywać opory natury nie tylko intelektualnej, lecz także emocjonalnej – otaczała ją początkowo atmosfera nieufności środowiska, które nawykło do przyjmowania wobec zagadnień moralnych postawy etyka ustalającego, co dobre, a co złe, i pouczającego innych. Wywalczyła należny status dla naukowej analizy zagadnień moralnych, a na terenie socjologii – uznanie ich wagi. Mimo historycznego fatum ciążącego nad jej działalnością dydaktyczną pozostawiła po sobie uczniów, którzy kontynuują jej dzieło.

 


Academia nr 3 (39) 2014

 

 

Oceń artykuł
(0 głosujących)

Tematy

agrofizyka antropologia kultury antropologia społeczna archeologia archeometalurgia architektura Arctowski arteterapia astrofizyka astronomia badania interdyscyplinarne behawioryzm biochemia biologia biologia antaktyki biologia płci biotechnologia roślin borelioza botanika chemia chemia bioorganiczna chemia fizyczna chemia spożywcza cywilizacja demografia edukacja ekologia ekologia morza ekonomia energia odnawialna etnolingwistyka etnomuzykologia etyka ewolucja fale grawitacyjne farmakologia filozofia finansowanie nauki fizyka fizyka jądrowa gender genetyka geochemia środowiska geoekologia geofizyka geografia geologia geologia planetarna geoturystyka grafen historia historia idei historia literatury historia nauki historia sztuki humanistyka hydrogeologia hydrologia informatyka informatyka teoretyczna internet inżynieria inżynieria materiałowa język językoznawstwo kardiochirurgia klimatologia kobieta w nauce komentarz komunikacja kosmologia kryptografia kryptologia kulinaria kultoznawstwo kultura lingwistyka literatura literaturoznawstwo matematyka medycyna migracje mikrobiologia mineralogia mniejszości etniczne mniejszości narodowe modelowanie procesów geologicznych muzykologia mykologia na czasie nauka obywatelska neurobiologia neuropsychologia nowe członkinie PAN 2017 ochrona przyrody orientalistyka ornitologia paleobiologia paleontologia palinologia parazytologia PIASt politologia polityka społeczna polska na biegunach prawo protonoterapia psychologia psychologia zwierząt Puszcza Białowieska robotyka rozmowa „Academii” seksualność smog socjologia szczepienia sztuka technologia wieś w obiektywie wulkanologia zastosowania zdrowie zoologia zwierzęta źródła energii żywienie

Komentarze

O serwisie

Serwis naukowy prowadzony przez zespół magazynu Academia PAN.Academia Zapraszamy do przysyłania informacji o badaniach, aktualnie realizowanych projektach naukowych oraz imprezach popularyzujących naukę.

 

Dla użytkowników: Regulamin

Pliki cookies

Informujemy, że używamy ciasteczek (plików cookies) w celu gromadzenia danych statystycznych, emisji reklam oraz prawidłowego funkcjonowania niektórych elementów serwisu. Pliki te mogą być umieszczane na Państwa urządzeniach służących do odczytu stron, a korzystając z naszego serwisu wyrażacie Państwo zgodę na używanie cookies, zgodnie z aktualnymi ustawieniami przeglądarki.

Więcej informacji o celu używania i zmianie ustawień ciasteczek w przeglądarce: TUTAJ

Wydanie elektroniczne

Kontakt

  • pisz:

    Redakcja serwisu online
    Academia. Magazyn Polskiej Akademii Nauk
    PKiN, pl. Defilad 1, pok. 2110
    (XXI piętro)
    00-901 Warszawa

  • dzwoń:

    tel./fax (+48 22) 182 66 61 (62)

  • ślij:

    e-mail: academia@pan.pl