REKLAMA


 

REKLAMA


 

Kabała i architektura pochodzą z różnych porządków i pozornie nic ich nie łączy. A jednak mogą się nawzajem przeplatać, oddziaływać na siebie i się uzupełniać. Ich zestawienie może prowadzić do nieoczekiwanych wniosków.


Kamczycki_Artur

Autorem tekstu jest
Artur Kamczycki

Uniwersytet im. Adama Mickiewicza, Poznań
e-mail: Ten adres pocztowy jest chroniony przed spamowaniem. Aby go zobaczyć, konieczne jest włączenie w przeglądarce obsługi JavaScript.  

 

Dr hab. Artur Kamczycki jest historykiem sztuki, adiunktem w Zakładzie Kultury Judaizmu Europejskiego Instytutu Kultury Europejskiej Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Dwukrotny stypendysta na Uniwersytecie Hebrajskim w Jerozolimie. Członek Assosiation for Israel Studies. W 2014 r. opublikował książkę: „Syjonizm i sztuka. Ikonografia Theodora Herzla”, a w 2015 r. „Muzeum Libeskinda w Berlinie. Żydowski kontekst architektury”.


Według Gershoma Scholema, który jako pierwszy badacz podjął się syntetycznego opisu i definicji kabały, jest to dosłownie „tradycja”, w której swoje odbicie znajdują mistyczne tendencje judaizmu. Sam hebrajski termin kabalah można przełożyć jako „otrzymywanie”, „przyjęcie” lub „przekaz”. Jest to dyskursywny i spekulatywny system myślenia mistycznego, a zwłaszcza teozoficznego, dotyczący tzw. przymiotów Boga, aktu kreacji świata, miejsca człowieka na ziemi i jego funkcji czy relacji do bóstwa i opisu doświadczania tej relacji oraz wielu innych zagadnień.

 

Przede wszystkim jednak – według Scholema – w obrębie szerokiego wachlarza idei, pojęć, definicji i kabalistycznych określeń należy zwrócić szczególną uwagę na relację między myśleniem pojęciowo-dyskursywnym a obrazowo-symbolicznym, nadającą odrębny charakter całej literaturze i historii kabalistycznej. Nie chodzi tu tylko o alegorię światopoglądu dającego się przekazać również innymi środkami, ale właśnie o symbole w ścisłym tego słowa znaczeniu. Najważniejsze dzieła kabały (jak Sefer Jecirah, Księga Bahir czy Zohar) są bowiem obrazami posiadającymi często sugestywną treść mityczną, a nawet „pławią się w obrazach i celowo je przerysowują”. Element mistyczny i magiczny wyłania się tu z takich aspektów, które nie mieszczą się w obszarze pojęć rozumowych, a zatem „można je przedstawić, tylko posługując się paradoksami”, co w owej refleksji prowadzi do wewnętrznej logiki znaków, metafor i symboli. Można tu dla przykładu wyróżnić takie ikoniczno-aspektowe zagadnienia jak drzewo sefirotyczne, diagram emanacji bóstwa, figura człowieka, graficzne formy hebrajskich liter i wiele innych. Ponadto takie koncepcje, jak Szechina (boża obecność), cimcum (skurczenie się lub wycofanie się bóstwa w procesie emanacji), szewirat kelim (rozbicie naczyń) i inne, dostępne są wyobraźni człowieka jedynie jako złożone symbole i systemy obrazowe. Kabała nie jest tylko przedmiotem (i narzędziem) kontemplacji wtajemniczonych mistyków, ale stanowi powszechny i dostępny system refleksji nad naturą bóstwa oraz odniesienia do niego zarówno w sferze osobistej, jak i całej zbiorowości, i w wymiarze teraźniejszym, i historycznym. Może być efektem mistycznego doświadczenia, jak i jego przedmiotem, a więc w zakresie teorii może być traktowana jako element składowy wielu dyscyplin naukowych, w tym metodologii – zwłaszcza w teologii czy filozofii. Jest więc zarazem mistyczną płaszczyzną praktyki (teurgia, magia) i teorii, czyli złożonych refleksji w sferze mistycyzmu (tj. relacji do bóstwa). Ponadto, jako podłoże dyskursywne i analityczne, może być punktem wyjścia do namysłu nad sztuką i architekturą stanowiących także zakres znaków – funkcjonujących jako przedmiot i przekaz oraz jako źródło doświadczenia estetycznego czy intelektualnego.

 

Istnieje wiele żydowskich obiektów architektonicznych powstałych po II wojnie światowej, które intencyjnie lub w interpretacji krytyków architektury nawiązują do złożonych koncepcji kabalistycznych. Można tu wymienić dla przykładu budynek żydowskiej szkoły podstawowej w Berlinie projektu Zvi Heckera (1990–1995), Salk Institute for Biological Studies w La Jolla w Kalifornii Louisa Khana (1965), Synagoga Gates of Grove w East Hampton w Nowym Jorku Normana Jaffe (1987) czy Synagoga i centrum kulturowe w Moguncji Manuela Herza (2010). Koncepcje kabalistyczne są wyraźnie uchwytne w publikacjach Arie Graaflanda, Susan G. Solomon, Alexandra Gorlina czy Gavriela D. Rosenfelda podejmujących analizy i interpretacje budowli takich twórców jak Louis Kahn, Frank Lloyd Wright, Moshe Safdie, Norman Jaffe, Peter Eisenmann, Frank Gehry i Daniel Libeskind. Dokonanie satysfakcjonującego opisu budowli powyższych architektów w kontekście złożonego systemu kabały oraz ich interpretacji wymagałoby wielu publikacji. Tu zestawimy zatem jeden znak kabalistyczny z jedną realizacją: układ drzewa sefirotycznego z planem poziomym Muzeum Żydowskiego w Berlinie projektu ostatniego z wymienionych architektów.

 

Błyskawica

 

Sefiroty (l. poj. sefira, wywiedzione od hebr. sefer – mowa, liczba lub księga) to dziesięć umownych poziomów tzw. emanacji bóstwa, „wytworzonych” w procesie objawienia i stwarzania świata. Razem składają się na tzw. drzewo sefirotyczne, bez niego nie można mówić o pojęciu kabały – jest bowiem podstawowym i zarazem najbardziej złożonym symbolem występującym w żydowskiej mistyce. W Księdze Stworzenia (III w. n.e.) sefiroty traktowane są jako dziesięć praliczb, na których zasadzała się cała rzeczywistość, w średniowiecznych pismach kabalistycznych przyjęły znaczenie boskich atrybutów i „emanacji”, tj. stopni bytu i samoprzejawień się bóstwa. Nadaje się im różne nazwy mające charakter symboliczny, odpowiadające ich poszczególnym aspektom zależnym od poziomu emanacji. Ten stwórczy akt bóstwa (lub w samym bóstwie) jest zjawiskiem niemożliwym do wyobrażenia bez przyjęcia pewnych obrazowych struktur, dlatego też – pomijając deskrypcję poszczególnych sefirot – warto zwrócić uwagę na zygzakowaty układ przyjętego w kabale znaku. Jest to obraz – co ważne – nie samego Boga, ale Jego działania, które przybiera pewną umowną i mistyczną postać, graficzny ślad lub diagram. Zatem to objawienie (lub objawianie się bóstwa) jest równoznaczne z ideą stwarzania świata przez Boga i dlatego też dopiero ten akt lub gest stwórczy może przybrać określony „obraz”. Kabalistyczny diagram jako symetryczny zygzakowaty układ dziesięciu połączeń rozwija swój porządek i następstwo od góry do dołu – emanując się niejako przez poszczególne sefiroty, będące jednak pojęciami abstrakcyjnymi, lecz otrzymującymi w takim układzie swoje określone miejsca wyznaczone jakby przez zygzakowaty ruch świetlnego błysku. Układ taki przyjmuje formę błyskawicy składającej się z dziesięciu połączonych odcinków promienia, tworząc tym samym dziesięć oddzielnych pozycji zwanych sefirotami (lub sefirami). Drzewo sefirotyczne jest terminem umownym i odnosi się do charakterystycznej konfiguracji polegającej właśnie na połączeniu wszystkich sefirot w jeden sieciowy system. Natomiast motyw zygzaka jest zaledwie pierwotnym połączeniem sefirot jedną linią od 1 do 10.

 

W tym miejscu można już przywołać architektoniczny projekt Libeskinda, który intencyjnie odnosi się do tej kabalistycznej struktury ikonicznej. Muzeum Żydowskie jego autorstwa powstało w latach 1989– –1999 i mieści się przy Lindenstrasse na Kreuzbergu. Forma zewnętrzna budowli prezentuje się jako zestawiona z kubicznych brył ekspresyjna, nieregularna konstrukcja o płaskim dachu i składa się z czterech kondygnacji, na których zamiast neutralnych sal muzealnych zaprojektowano labiryntowe przestrzenie, a w ścianach rozlokowano wąskie, podłużne formy okien. Wszystkie te rozwiązania odnieść można do różnych złożonych aspektów kabalistycznych, jednak najistotniejszym w tym przypadku elementem jest poziomy plan budynku wyznaczony jako kanciasty, dynamiczny wzór, czyli zygzak składający się z dziesięciu odcinków.

 

    

  • Po lewej: Muzeum Żydowskie w Berlinie zaprojektowane przez  Daniela Libeskinda. Jego model asymetryczny – jako reprezentujący niestałość, nieciągłość, przypadkowość, zaledwie tymczasowość i potencjalnie zmienną sytuację – jest kształtem jakby zastygłym w nieodpowiednim momencie formowania się. Po prawej: drzewo sefirotyczne (fot. archiwum autora, BE&W)

 

Drzewo sefirotyczne jest strukturą symetryczną, tworzącą idealną całość, z kolei plan budynku Libeskinda jest asymetryczny, przekrzywiony i nieproporcjonalny, a przyporządkowanie mu konkretnych sefirot na załamaniach linii jawi się raczej jako układ rozsypany. Te dwie matryce, tj. struktura kabalistycznego drzewa sefirotycznego i plan muzeum berlińskiego, pozornie się wykluczają, niemniej są one ze sobą tożsame. Ta pozorna niekonsekwencja jest wytłumaczalna z perspektywy ukonstytuowanej w kulturze żydowskiej tradycji obrazowej, odnoszącej się do idei zniszczenia, tj. do zburzenia Świątyni Jerozolimskiej i do wygnania Żydów z Hiszpanii w XV w. A w czasach współczesnych do Holokaustu, którym – według Scholema – towarzyszy echo tzw. pierwotnej katastrofy (szewirat kelim), pęknięcia powstałego właśnie w procesie stwarzania świata (emanacji bóstwa). Zatem zygzakowaty, niesymetryczny, połamany i przemieszczony, a tym samym zdesakralizowany wykres planu postrzegać można jako zniszczony przez Szoah obraz drzewa sefirotycznego. Jego charakter wynika z destrukcji i zniszczenia na poziomie humanizmu (humanistycznych wartości), a przez to też jako zerwanie pewnego ogniwa łączącego człowieka z bóstwem.

 

Asymetria

 

Zawarty w projekcie Libeskinda charakterystyczny brak porządku, statyczności i równowagi nie jest jednak zwykłą ekspresją przedstawiającą owo cywilizacyjne, historyczne i kulturowe „rozbicie” ani efektem zwątpienia w możliwości odnowy. Jest formą symboliczną i – tak jak inne symbole – denotuje coś innego, niż nasze oko widzi lub chciałoby widzieć. Model asymetryczny – jako reprezentujący niestałość, nieciągłość, przypadkowość, zaledwie tymczasowość i potencjalnie zmienną sytuację – jest więc kształtem jakby zastygłym w nieodpowiednim momencie formowania się. Implikuje w widzu poczucie nieskończonego gestu lub aktu, i tym samym – w sferze symbolicznej – motywuje do jego naprawy. Architektura pojmowana jako kabalistyczny system obrazowy jest więc w takim kontekście postulatem „metaforycznej” odbudowy. Co więcej, odnosi się do utopijnej, mesjańskiej wiary w odnowienie przymierza, restytucji dawnej chwały oraz nadziei na naprawę, którą w tradycji kabalistycznej określa się terminem tikkun olam (naprawy świata). Termin ten wprowadził do współczesnej filozofii po Auschwitz w 1968 r. David Weiss Halivni, głosząc, iż najistotniejszym zadaniem judaizmu po Holokauście jest tikkun, polegające na powtórnym odczytaniu i reinterpretacji klasycznych tekstów religijnych. Słowo to wywiedzione jest jednak z kabały, a dokładnie z mitu pierwotnej katastrofy w procesie stwarzania świata, po której zadanie człowieka polega na restytucji tego świata (tikkun), w tym także przez samodoskonalenie się. Ten – rozumiany w kategoriach uniwersalistycznych i zakładający wiarę w odnowę w sensie ogólnoludzkim – postulat wynika więc z efektu pierwotnego oddzielenia i rozłamu w bóstwie. Jego wykładnia odnosi się zarówno do wyższego porządku ontycznego, czyli naszej relacji do bóstwa zakładającej metafizyczny wymiar rzeczywistości, ale także do (poholokaustowych) relacji międzyludzkich, etycznych.

 

Zatem wszelka intencyjna działalność człowieka – w tym twórcza jako architekta – jest pracą nad restytucją polegającą na zbliżeniu człowieka z bóstwem. Na tej podstawie tikkun olam pojmowane jest także jako ogólny proces społeczny obejmujący kwestie historyczne, polityczne oraz kulturowe – zaprzęgając do tego sztukę i architekturę jako instrumenty owej wykładni. Architektura zatem, przez jej doświadczanie i przez ewokację określonej refleksji, staję się narzędziem w tym złożonym procesie pojednania, symbiozy i naprawy.

 

Naprawa

 

W tym miejscu należy przywołać – zaproponowaną przez teoretyków architektury, m.in. przez Bruno Zeviego, Gavriela D. Rosenfelda, Jamesa E. Younga i Anthony’ego Vidlera – szczególną predyspozycję współczesnych architektów żydowskich do tworzenia projektów „dekonstruktywistycznych”. Z ideą dekonstrukcji wiąże się pojęcie historycznego „pęknięcia” w zachodniej cywilizacji, będącego odbiciem rzeczywistości postmodernistycznego, posthumanistycznego i poholokaustowego świata. To, uobecniające się w projektach operujących fragmentaryzacją, decentralizacją i formułami rozbicia zjawisko jest efektem kolektywnego doświadczenia historii i tzw. żydowskiego doświadczenia jej praktyków. Zerwanie przez architektów żydowskich z symetrią, zgodnością, harmonią i akordem represyjnego monumentalizmu stanowi – z jednej strony – wyzwanie dla „klasycznego fetyszyzmu dogmatów”, ale z drugiej – przywołuje jakości profetyczne, tożsame z przesłaniem mesjanistycznym. Nie jest to zatem wyraz zwątpienia w możliwości kreacyjne architektury ani zwykły obraz cywilizacyjnego, poholokaustowego „przełamania”, ale ekspresja nostalgii za utopijną, mityczną harmonią i symbiozą oraz nadzieją na mesjanistyczną restytucję. Zatem kontekst kabały w tym przypadku jawi się jako charakterystyczny symptom lub jako określona modalność budująca nową matrycę analitycznego opisu architektury, ale ujmuje ją także jako specyficzny mechanizm oddziaływania w szeroko pojętym procesie tikkun olam.

 

 

Chcesz wiedzieć więcej?

Scholem G. (1996). Kabała i jej symbolika. Kraków: wyd. Znak.
Scholem G. (1997). Mistycyzm żydowski i jego główne kierunki. Warszawa: wyd. Czytelnik.
Scholem G. (2010). O mistycznej postaci bóstwa. Z badań nad podstawowymi pojęciami kabały. Warszawa: wyd. Aletheia.


© Academia nr 3 (47) 2016

 

 

Oceń artykuł
(0 głosujących)

Artykuły powiązane

Tematy

agrofizyka antropologia kultury antropologia społeczna archeologia archeometalurgia architektura Arctowski arteterapia astrofizyka astronomia badania interdyscyplinarne behawioryzm biochemia biologia biologia antaktyki biologia płci biotechnologia roślin borelioza botanika chemia chemia bioorganiczna chemia fizyczna chemia spożywcza cywilizacja demografia edukacja ekologia ekologia morza ekonomia energia odnawialna etnolingwistyka etnomuzykologia etyka ewolucja fale grawitacyjne farmakologia filozofia finansowanie nauki fizyka fizyka jądrowa gender genetyka geochemia środowiska geoekologia geofizyka geologia geologia planetarna geoturystyka grafen historia historia idei historia literatury historia nauki historia sztuki humanistyka hydrogeologia hydrologia informatyka informatyka teoretyczna internet inżynieria materiałowa język językoznawstwo klimatologia kobieta w nauce komunikacja kosmologia kryptografia kryptologia kulinaria kultoznawstwo kultura lingwistyka literatura matematyka medycyna migracje mikrobiologia mineralogia mniejszości etniczne mniejszości narodowe modelowanie procesów geologicznych muzykologia mykologia nauka obywatelska neurobiologia neuropsychologia nowe członkinie PAN 2017 ochrona przyrody orientalistyka ornitologia paleobiologia paleontologia palinologia parazytologia PIASt politologia polityka społeczna polska na biegunach prawo protonoterapia psychologia psychologia zwierząt Puszcza Białowieska robotyka rozmowa „Academii” seksualność smog socjologia szczepienia sztuka technologia wieś w obiektywie wulkanologia zastosowania zdrowie zoologia zwierzęta źródła energii żywienie

Komentarze

O serwisie

Serwis naukowy prowadzony przez zespół magazynu Academia PAN.Academia Zapraszamy do przysyłania informacji o badaniach, aktualnie realizowanych projektach naukowych oraz imprezach popularyzujących naukę.

 

Dla użytkowników: Regulamin

Pliki cookies

Informujemy, że używamy ciasteczek (plików cookies) w celu gromadzenia danych statystycznych, emisji reklam oraz prawidłowego funkcjonowania niektórych elementów serwisu. Pliki te mogą być umieszczane na Państwa urządzeniach służących do odczytu stron, a korzystając z naszego serwisu wyrażacie Państwo zgodę na używanie cookies, zgodnie z aktualnymi ustawieniami przeglądarki.

Więcej informacji o celu używania i zmianie ustawień ciasteczek w przeglądarce: TUTAJ

Wydanie elektroniczne

Kontakt

  • pisz:

    Redakcja serwisu online
    Academia. Magazyn Polskiej Akademii Nauk
    PKiN, pl. Defilad 1, pok. 2110
    (XXI piętro)
    00-901 Warszawa

  • dzwoń:

    tel./fax (+48 22) 182 66 61 (62)

  • ślij:

    e-mail: academia@pan.pl