REKLAMA


 

REKLAMA


 

Wydobycie wód leczniczych w Polsce w 2010 r. wynosiło ponad 8 mln m3, jednak znaczna część zasobów nadal czeka na zagospodarowanie. Na zdjęciu niewykorzystane źródło wód mineralnych w miejscowości Piestrzec, woj. świętokrzyskie Wydobycie wód leczniczych w Polsce w 2010 r. wynosiło ponad 8 mln m3, jednak znaczna część zasobów nadal czeka na zagospodarowanie. Na zdjęciu niewykorzystane źródło wód mineralnych w miejscowości Piestrzec, woj. świętokrzyskie Jakub Sokołowski

Pozbawiona soli mineralnych woda destylowana ma mdły smak. Co sprawia, że możemy cieszyć się smakiem wody występującej w naturze lub uznajemy ją za leczniczą?


Sokolowski_Jakub

Autorem tekstu jest
Jakub Sokołowski

Państwowy Instytut Geologiczny – Państwowy Instytut Badawczy, Warszawa
e-mail: Ten adres pocztowy jest chroniony przed spamowaniem. Aby go zobaczyć, konieczne jest włączenie w przeglądarce obsługi JavaScript.  

 

Mgr Jakub Sokołowski zajmuje się wodami podziemnymi, głównie leczniczymi. Interesuje się także wodami podziemnymi przydatnymi dla potrzeb przemysłu rozlewniczego. 

 


Wody mineralne zawdzięczają różny smak rozpuszWody mineralne zawdzięczają różny smak rozpuszczonym solom i gazom, a także zawartym w nich zawiesinom koloidalnym, przy czym odczucia smakowe są uzależnione od wrażliwości narządów zmysłu smaku, ilości i rodzaju rozpuszczonych lub zawieszonych składników, a także od temperatury wody. Silniej wyczuwalny jest smak wody podgrzanej. Zimna woda zawierająca węglan sodu charakteryzuje się właściwie brakiem smaku, podczas gdy podgrzana do temperatury około 30°C nabiera alkalicznego posmaku. Smak słony wywołany jest obecnością chlorku sodu, smak gorzki wywołują siarczany magnezu i sodu, a smak kwaśny ałuny. Słodki smak wody jest najczęściej spowodowany obecnością substancji organicznej. Smaki mogą być złożone, na przykład smak słono-gorzki wywołany jest obecnością w wodzie chlorku potasu. Odczucia wywołane spożywaną wodą mogą być nieprzyjemne, wywołane na przykład obecnością, siarkowodoru lub przyjemne - związane z zawartością w wodzie niewielkiej ilości dwutlenku węgla. Właśnie z uwagi na walory smakowe wody zawierające dwutlenek węgla są cenionym surowcem do produkcji wód butelkowanych. Inne odczucia smakowe to tzw. posmak. Może być on na przykład metaliczny, wywołany związkami żelaza lub alkaliczny, spowodowany węglanem sodu.

 

Gdzieś w głębi

 

Występujące w przyrodzie wody podziemne nie znajdują się w stanie czystym pod względem chemicznym, lecz zawierają jony, rozpuszczone gazy i substancje koloidalne. Woda będąc dobrym rozpuszczalnikiem ulega mineralizacji, krążąc w środowisku skalnym, uzyskuje smak. Skład chemiczny wody jest uzależniony głównie od litologii skał, przez które przepływa, głębokości występowania poziomu wodonośnego, ciśnienia panującego w złożu, temperatury oraz czasu przebywania w środowisku skalnym. Wody podziemne zawierają około 80 pierwiastków. W największych ilościach występują tak zwane jony główne (makroskładniki), do których zalicza się chlorki, wodorowęglany, siarczany, sód, wapń i magnez. Pozostałe składniki występują w ilościach znacznie mniejszych. Na podstawie mineralizacji wody, czyli całkowitej zawartości rozpuszczonych w niej składników stałych, wyróżnia się: wody ultrasłodkie o mineralizacji niższej od 0,1 g/l; wody słodkie o mineralizacji 0,1-0,5 g/l; akratopegi, inaczej wody o podwyższonej mineralizacji, zawierającej się w granicach 0,5-1,0 g/l i wody mineralne o mineralizacji przekraczającej 1,0 g/l. Graniczna wartość mineralizacji na poziomie 1,0 g/l, powyżej której wody uznawane są za mineralne, została wyznaczona umownie na Międzynarodowym Kongresie Balneologicznym w niemieckim uzdrowisku Bad Nauheim w 1911 r. i obowiązuje w wielu krajach, w tym Polsce, do dnia dzisiejszego.

 

Nie bez znaczenia pozostaje także stopień mineralizacji. Wyróżniamy wody słabo zmineralizowane o mineralizacji 1-3 g/l; wody średnio zmineralizowane o mineralizacji 3-10 g/l; wody silnie zmineralizowane (inaczej słone) o mineralizacji 10-35 g/l i solanki o mineralizacji przekraczającej 35 g/l. Przedstawione podziały wód mają jedynie charakter umowny, gdyż w rzeczywistości granice pomiędzy poszczególnymi rodzajami wód nie istnieją.

 

Wodolecznictwo

 

Leczniczy wpływ wód podziemnych na organizm człowieka był znany już starożytnym Grekom – zakon eskulapów wydawał kąpiele w zlokalizowanych koło źródeł Świątyniach Zdrowia. W Polsce historia lecznictwa uzdrowiskowego sięga XII wieku. Najstarsza wzmianka wymieniająca dzisiejsze Cieplice Śląskie Zdrój pochodzi z 1132 r., a opis Lądka Zdroju z 1242 r. Obserwacje oraz badania prowadzone w miarę rozwoju nauk przyrodniczych i medycyny umożliwiły określenie składników i cech wód mineralnych wywierających korzystny wpływ na organizm człowieka. W roku 1522 Marcin z Miechowa napisał pierwszy traktat o wodolecznictwie. W 1578 r. ukazała się książka na temat wód mineralnych pod tytułem Cieplice, napisana przez Wojciecha Oczkę, nadwornego lekarza królów polskich, między innymi Stefana Batorego. W Europie średniowiecznej kuracja pitna była popularna we Włoszech i Francji, a w Polsce, Czechach, Niemczech i innych krajach Europy Środkowej przeważała kuracja kąpielowa.

 

Źródło Wawrzyniec na terenie Babiogórskiego Parku Narodowego. Woda zawiera ponad 4 mg/dm3 siarkowodoru. Fot. Jakub SokołowskiW czasach współczesnych wody podziemne stosowane w balneologii (balneoterapii) określa się mianem wód leczniczych. Są to wody charakteryzujące się własnościami terapeutycznymi potwierdzonymi badaniami klinicznymi. Woda lecznicza nie może być zanieczyszczona bakteriologicznie, a jej skład chemiczny i parametry fizyczne nie powinny w trakcie eksploatacji ulegać większym zmianom. Woda jest zaliczana do wód leczniczych na podstawie świadectwa potwierdzającego właściwości lecznicze, wydawanego przez upoważnioną przez Ministra Zdrowia jednostkę badawczą. Do wód leczniczych przeważnie zalicza się wody mineralne, rzadziej tak zwane wody swoiste, czyli wody o mineralizacji niższej od 1 g/l lecz zawierające składniki chemiczne o działaniu leczniczym nazywane składnikami swoistymi. Najczęściej występującymi składnikami swoistymi są: żelazo w ilości co najmniej 10 mg/l jonów Fe2+ (woda żelazista), siarka (głównie siarkowodór), w ilości co najmniej 1 mg/l (woda siarczkowa), rozpuszczony dwutlenek węgla w ilości co najmniej 250 mg/l (woda kwasowęglowa, powyżej 1000 mg/l nazywana szczawą). Do wód swoistych zalicza się też wody radonowe, czyli charakteryzujące się promieniotwórczością wynoszącą minimum 74 Bq.

 

Głównym zadaniem lecznictwa uzdrowiskowego jest leczenie chorób przewlekłych, w tym zawodowych, rehabilitacja pourazowa i pooperacyjna oraz profilaktyka zdrowotna. W Polsce jest 38 uzdrowisk wykorzystujących do zabiegów wody lecznicze. Większość z nich, bo aż 24 , na południu Polski, w Karpatach i w Sudetach. Nad morzem znajduje się 5 uzdrowisk, a w pozostałej części kraju 9. Lecznictwo uzdrowiskowe opiera się głównie na zabiegach wydawanych na bazie wody leczniczej (poza tym stosuje się zabiegi borowinowe, fizykoterapię itp.). Zabiegi z wykorzystaniem wody leczniczej są również prowadzone w niektórych zakładach znajdujących się poza uzdrowiskami, na przykład w Krzeszowicach, Grudziądzu, Rzeszowie czy w Uniejowie. Wody lecznicze są w niektórych uzdrowiskach wykorzystywane do wytwarzania dostępnych w aptekach produktów używanych do kontynuacji terapii uzdrowiskowej w warunkach domowych. Do tych produktów zalicza się między innymi szlam i ług z Ciechocinka, sól jodobromową warzoną w Iwoniczu-Zdroju i Rabce-Zdroju czy żel i spray ze Szczawy, przydatne przy dolegliwościach górnych dróg oddechowych.

 

Na mocy Ustawy Prawo geologiczne i górnicze wody lecznicze zostały zaliczone do kopalin, w związku z czym ich eksploatacja jest prowadzona zgodnie z przepisami górniczymi. Dla każdego złoża wód leczniczych są tworzone obszary górnicze. Obowiązujące w tych obszarach przepisy mają za zadanie uniemożliwić degradację poziomów wodonośnych.

 

Zamknięte w butelce

 

Walory smakowe wód mineralnych spowodowały rozwój nowego rodzaju przemysłu, jakim stało się rozlewnictwo. Najstarsze wzmianki o sprzedaży wód w Europie pochodzą z 1416 r. i dotyczą czeskiego Chlebu. W Polsce kolebką rozlewnictwa były uzdrowiska. Pierwszą rozlewnię uruchomiono w 1806 r. w Krynicy Zdroju, kolejne powstały w Szczawnie Zdroju (1836 r.), Szczawnicy (1860 r.), Ostromecku (1894 r.), Ciechocinku (1902 r.) i Polanicy Zdroju (1905 r.). W okresie międzywojennym w Polsce funkcjonowało 9 rozlewni, w latach 30. produkcja wód butelkowanych wynosiła około 400 tys. litrów, ale już w 1938 r. około 3,5 mln. litrów.

 

W roku 1950 spożycie wód butelkowanych w Polsce wynosiło zaledwie 0,096 l/osobę, w kolejnych dekadach systematycznie wzrastało, wynosząc w 1980 roku – 6,1 l/osobę. Wyraźny wzrost konsumpcji nastąpił w latach 90. Obecnie spożycie wód butelkowanych kształtuje się na poziomie około 70 l/osobę rocznie. Pod tym względem Polska zajmuje 14 miejsce w Europie. W Polsce działa około 200 rozlewni, głównie wód zwykłych.

 

Charakterystyczny, biały osad kolonii bakterii siarkowych towarzyszy często wypływom wód siarczkowych. Na zdjęciu źródło Jacek w Lipnicy Wielkiej - pomnik przyrody nieożywionej. Fot. Jakub SokołowskiW przemyśle rozlewniczym butelkowane wody podziemne dzieli się na naturalne wody mineralne, naturalne wody źródlane i wody stołowe. W odniesieniu do naturalnych wód mineralnych, do których należą wody o mineralizacji powyżej 1 g/l, właściwości organoleptycznych, w tym smaku, nie normalizuje się, co nie znaczy, że się ich nie określa. Bada się je w celu oceny pochodzenia danych cech, a gdy są nieakceptowane, możliwości ich usunięcia przed rozlewem wody do opakowań jednostkowych. Dotyczy to cech włącznie związanych z naturalnym składem chemicznym wody. Własności organoleptyczne spowodowane wpływem czynników antropogenicznych dyskwalifikują wodę jako surowiec do rozlewania. Pierwotnie czyste wody podziemne nie wykazują bowiem cech organoleptycznych szkodliwych dla zdrowia. Możliwość usunięcia dotyczy jednak tylko zapachu i barwy, które są łatwo usuwalne przy zastosowaniu dopuszczalnych procedur przygotowawczych (napowietrzanie, filtracja). Niezależnie od odczuć konsumenta smak wody nie może być korygowany, bowiem jego intensywność zależy od stężenia rozpuszczonych składników mineralnych. Najsilniejsze odczucia smakowe wywołują wody chlorkowo-sodowe (smak słony), siarczanowo-sodowo-magnezowe (smak gorzki) i wodorowęglanowo-sodowe (smak alkaliczny) oraz wody z dwutlenkiem węgla (smak kwaśny). Bogactwo składników rozpuszczonych w wodach podziemnych sprawia, iż woda butelkowana jest postrzegana jako produkt posiadający walory smakowe. Na pytanie „czy warto pić wodę butelkowaną?” spośród badanych, którzy odpowiedzieli „tak”, około 20% wskazało jako główny powód walory smakowe (badania TNS OBOP).

 

Wodami specjalnymi, charakteryzującymi się właściwościami terapeutycznymi, są butelkowane wody lecznicze. Są butelkowane tylko w 4 uzdrowiskach. W Szczawnie Zdroju są rozlewane wody Mieszko i Dąbrówka, w Polanicy Zdroju Wielka Pieniawa, w Krynicy Zdroju Jan, Zuber i Słotwinka, a w Wysowej Zdroju Franciszek, Henryk i Józef. Wody lecznicze w większej ilości powinny być spożywane zgodnie ze wskazaniami lekarskimi. Prognozy przewidują dalszy wzrost spożycia wód butelkowanych o około 5% rocznie. Od kilku lat zmniejsza się ilość rozlewni małych przy jednoczesnym wzroście produkcji rozlewni dużych o ugruntowanych markach. Miejmy nadzieję, że jeszcze długo ludzkość będzie mogła cieszyć się dobrym smakiem wody i korzystać z jej cennych właściwości leczniczych.

 

 

Chcesz wiedzieć więcej?

Paczyński B., Sadurski A. eds., 2007. Hydrogeologia regionalna Polski. Tom II. Wody mineralne, lecznicze i termalne oraz kopalniane [Regional Hydrogology of Poland, Vol. II. Mineral, curative, thermal, and mining waters]. PIG, Warsaw
Paczyński B., Płochniewski Z., 1996. Wody mineralne i lecznicze Polski [Poland’s Mineral and Curative Waters]. PIG, Warsaw.
Franczukowski Z., Kucharski M. eds., 2011. Historia rozlewni wód w Poslce [History of Water Bottling in Poland]. Press-Forum, Warsaw – Polanica-Zdrój.


© Academia nr 1 (29) 2012

 

 

Oceń artykuł
(0 głosujących)

Tematy

agrofizyka antropologia kultury antropologia społeczna archeologia archeometalurgia architektura Arctowski arteterapia astrofizyka astronomia badania interdyscyplinarne behawioryzm biochemia biologia biologia antaktyki biologia płci biotechnologia roślin borelioza botanika chemia chemia bioorganiczna chemia fizyczna chemia spożywcza cywilizacja demografia edukacja ekologia ekologia morza ekonomia energia odnawialna etnolingwistyka etnomuzykologia etyka ewolucja fale grawitacyjne farmakologia filozofia finansowanie nauki fizyka fizyka jądrowa gender genetyka geochemia środowiska geoekologia geofizyka geografia geologia geologia planetarna geoturystyka grafen historia historia idei historia literatury historia nauki historia sztuki humanistyka hydrogeologia hydrologia informatyka informatyka teoretyczna internet inżynieria inżynieria materiałowa język językoznawstwo kardiochirurgia klimatologia kobieta w nauce komentarz komunikacja kosmologia kryptografia kryptologia kulinaria kultoznawstwo kultura lingwistyka literatura literaturoznawstwo matematyka medycyna migracje mikrobiologia mineralogia mniejszości etniczne mniejszości narodowe modelowanie procesów geologicznych muzykologia mykologia na czasie nauka obywatelska neurobiologia neuropsychologia nowe członkinie PAN 2017 oceanografia ochrona przyrody orientalistyka ornitologia paleobiologia paleontologia palinologia parazytologia PIASt politologia polityka społeczna polska na biegunach prawo protonoterapia psychologia psychologia zwierząt punktoza Puszcza Białowieska robotyka rozmowa „Academii” seksualność smog socjologia szczepienia sztuka technologia wieś w obiektywie wulkanologia zastosowania zdrowie zoologia zwierzęta źródła energii żywienie

Komentarze

O serwisie

Serwis naukowy prowadzony przez zespół magazynu Academia PAN.Academia Zapraszamy do przysyłania informacji o badaniach, aktualnie realizowanych projektach naukowych oraz imprezach popularyzujących naukę.

 

Dla użytkowników: Regulamin

Pliki cookies

Informujemy, że używamy ciasteczek (plików cookies) w celu gromadzenia danych statystycznych, emisji reklam oraz prawidłowego funkcjonowania niektórych elementów serwisu. Pliki te mogą być umieszczane na Państwa urządzeniach służących do odczytu stron, a korzystając z naszego serwisu wyrażacie Państwo zgodę na używanie cookies, zgodnie z aktualnymi ustawieniami przeglądarki.

Więcej informacji o celu używania i zmianie ustawień ciasteczek w przeglądarce: TUTAJ

Wydanie elektroniczne

Kontakt

  • pisz:

    Redakcja serwisu online
    Academia. Magazyn Polskiej Akademii Nauk
    PKiN, pl. Defilad 1, pok. 2110
    (XXI piętro)
    00-901 Warszawa

  • dzwoń:

    tel./fax (+48 22) 182 66 61 (62)

  • ślij:

    e-mail: academia@pan.pl