REKLAMA


 

REKLAMA


 

W Polsce po 1989 roku wyodrębnił się biegun bogactwa i zamożności, widoczny na tle rozwarstwień dochodowych W Polsce po 1989 roku wyodrębnił się biegun bogactwa i zamożności, widoczny na tle rozwarstwień dochodowych Jakub Ostałowski

Transformacja lat 90. XX wieku umożliwiła niektórym ludziom i grupom „skok” na najwyższą półkę społecznej struktury, zdobycie bogactwa i wpływów w stopniu, który wcześniej był niewyobrażalny. Ale czy tworzą oni jednolitą klasę wyższą?


Jasiecki_Krzysztof

Autorem tekstu jest Krzysztof Jasiecki
Instytut Filozofii i Socjologii, Polska Akademia Nauk, Warszawa
e-mail: Ten adres pocztowy jest chroniony przed spamowaniem. Aby go zobaczyć, konieczne jest włączenie w przeglądarce obsługi JavaScript.  

 

Prof. dr hab. Krzysztof Jasiecki bada transformację posocjalistyczną w Polsce i Europie Środkowo-Wschodniej oraz tworzenie się „klas wyższych”.  

 


Jednym z wyróżników badań przekształceń struktury społecznej w Europie Środkowej i Wschodniej stała się zmiana języka opisu tej problematyki. Zmiany systemowe odwołujące się modelowo do społeczeństw zachodnich, rynkowych reguł zróżnicowań stratyfikacyjnych oraz zapotrzebowania na inne niż dotychczas role i kompetencje spowodowały, że w polskiej socjologii zaczęto się koncentrować na nowych segmentach struktury społecznej. Największe zainteresowanie budziły kategorie społeczne, które za Weberem są rozpatrywane jako klasy uprzywilejowane dzięki władzy, edukacji i własności. Znalazło to odzwierciedlenie w badaniach nad instytucjami władzy publicznej, elitami politycznymi, sektorem prywatnym oraz przedsiębiorcami.

 

Porozumienie elit

 

W polskiej socjologii pojawiły się prace inspirowane anglosaskimi teoriami stratyfikacji, zakładające istnienie także „klasy niższej” i „klasy wyższej”, skupione na nowej „klasie średniej”. Za jej rdzeń uznano przedsiębiorców, menedżerów i specjalistów. Odpowiednikiem „klasy wyższej” stały się zaś elity. Takiej perspektywie sprzyjały narastające od lat siedemdziesiątych XX wieku wpływy Nowej Prawicy, neokonserwatywnej filozofii politycznej i anglosaskiej ekonomii neoliberalnej, których orędownicy upatrywali wiodące siły zmian ustrojowych wśród wyższych oraz średnich klas i warstw społecznych, promujących reformy rynkowe w stylu konsensu waszyngtońskiego. W Europie Środkowo--Wschodniej przejawem tego zjawiska stały się koncepcje „wynegocjowanej rewolucji” lub „porozumienia elit”, zgodnie z którymi były one kluczowymi kreatorami zmian systemowych w warunkach braku klas średnich, słabości społeczeństwa obywatelskiego oraz tworzenia instytucji rynkowych i demokratycznych. Dla części była to sytuacja, która otwierała też możliwości wchodzenia w role beneficjentów przekształceń systemowych. Radykalne reformy wytworzyły nowy zestaw ról i pozycji społecznych, „pustych” miejsc dla ludzi potrafiących wykorzystać swoje szanse. Takie okoliczności umożliwiły niektórym jednostkom oraz grupom społecznym dokonanie „skoku” do wyższych warstw struktury stratyfikacyjnej. Początkowo najbardziej mobilni byli dawni dysydenci i związkowcy wchodzący w skład nowej elity politycznej, kadra kierownicza prywatyzowanych przedsiębiorstw, właściciele i menedżerowie sektora prywatnego, a także eksperci. Część tworzyła nowe wzory kariery i tożsamości, charakteryzowane na podobieństwo krajów zachodnich w kategoriach „nowej technokracji” i „nowej klasy” czy anglosaskiej knowledge class lub service class.

 

Wkrótce znaczącymi aktorami zmian stali się także inwestorzy zagraniczni, którzy ze względu na potencjał i warunki akcesji Polski do UE uzyskali istotny wpływ na reguły systemowe. Przejęli też kontrolę nad strategicznymi sektorami, takimi jak bankowość czy przemysły eksportowe. Zatrudniane przez nich kadry wraz ze współpracującymi z nimi politykami, administracją, grupami interesu i mediami uczyniły zasadniczym układem odniesienia korporacje transnarodowe oraz instytucje UE. Ich trzon tworzą specjaliści w sektorach informatyki, telekomunikacji, finansów, zarządzania, konsultingu i innych umiędzynarodowionych dziedzinach biznesu. Część stanowi polską odnogę international business class.

 

Być na szczycie

 

Pojawienie się takich składników struktury społecznej wyodrębniło biegun bogactwa i zamożności, wyraźny na tle rozwarstwień dochodowych. Jego przejawem stały się rankingi 100 najbogatszych Polaków, wynagrodzeń zarządów 500 wielkich przedsiębiorstw oraz indywidualnych inwestorów giełdowych. Jednak rozpatrywanie „klasy wyższej” ograniczone do kryterium dochodowego jest niewystarczające. Socjologowie zaliczają do niej także osoby i grupy społeczne, które zdobyły wysoką pozycję w innych wymiarach stratyfikacyjnych – liderów głównych partii politycznych, najważniejszych urzędników państwowych, kadry kierownicze służb mundurowych czy elity zawodów twórczych. Położenie w hierarchii klasowej określa też wykształcenie, zawód, stanowisko i przynależność do kategorii właścicieli lub pracowników najemnych oraz role polityczne, społeczne i kulturowe.

 

Wśród kluczowych cech „klasy wyższej” wymieniane są mała liczebność (1%), duży dystans dzielący ją od innych grup w sferze bogactwa i władzy, pochodzenie społeczne, tradycje i koligacje rodzinne zapewniające prestiż, odrębny styl życia, tożsamość i solidarność grupowa, przygotowanie do sprawowania ról przywódczych i kierowniczych, wysoka kultura i dobra edukacja oraz przynależność do wybranych klubów i organizacji. W Polsce nie ma tak rozumianej klasy wyższej. Jej istnienie zostało przerwane wraz ze zmianami ustrojowymi likwidującymi prywatną własność ziemskich latyfundiów, banków i dużych przedsiębiorstw. Jednak po 1989 roku kształtują się wyraźnie stratyfikacyjne wyznaczniki sprzyjające powstaniu nowej klasy wyższej.

 

Dryf czy modernizacja?

 

Elity zbliżają się do siebie w zakresie pochodzenia społecznego, wykształcenia, zamożności, karier zawodowych itp. Proces ten trwa, ale daleko mu do zakończenia. Najbardziej zaawansowany jest wśród właścicieli i menedżerów największych firm, którzy wyróżniają się dochodami i majątkiem oraz m.in. udziałem w zarządzaniu lub przynależnością do ekskluzywnych klubów i organizacji. Jednak wielki biznes nie cechuje się dużym prestiżem, ciągłością międzypokoleniową, solidarnością grupową czy odrębnym stylem życia, które zbliżałyby go do innych środowisk mogących tworzyć polską klasę wyższą. Formowanie się takiej klasy jest nadal kwestią otwartą, zależną od kierunku ewolucji demokracji i rynku w Polsce.

 

Zmiany strukturalne w społeczeństwie rozpatruje się w kategoriach wielopokoleniowych. Można prognozować, że powstanie klasy wyższej jest głównie funkcją czasu. Jej kształt będzie uzależniony głównie od znaczenia Polski w świecie, w tym miejsca w międzynarodowym podziale pracy oraz roli politycznej kraju w Unii Europejskiej. Zawiera się pomiędzy dwoma scenariuszami przyszłości związanymi ze zdolnością do przełamywania kolejnych podziałów na centrum i peryferie występujących w UE od kryzysu strefy euro.

 

W pierwszym współpraca z północnymi krajami UE może się ograniczać do podwykonawstwa utrwalającego anachroniczne struktury i peryferyjne mechanizmy rozwoju kraju. Sygnalizuje go dyskusja o zagrożeniach dryfem rozwojowym bądź pułapką średniego dochodu Polski. W drugim modernizacja państwa, większa innowacyjność oraz poprawa otoczenia biznesu mogą zwiększyć zapotrzebowanie na wysoko kwalifikowanych specjalistów i inne warstwy klas średnich. Realizacja tych scenariuszy określi w znacznej mierze nie tylko skład oraz rolę nowej „klasy wyższej”, lecz także jej relacje ze społeczeństwem.

 

 

Chcesz wiedzieć więcej?

Jasiecki K. (2013). Między modernizacją a peryferiami Unii Europejskiej. Warszawa: Wydawnictwo IFiS PAN, 486.


© Academia nr 1 (41) 2015

 

 

Oceń artykuł
(0 głosujących)

„Academia” 2017

 

„Academia” 2016

    

 

  

 

                                                          

„Academia” 2015

    

 

    

 

                                                             

„Academia” 2014

    

    

„Academia” 2013

    

    

„Academia” 2012

         

     

„Academia” 2011

   

    

„Academia” 2010

    

    

„Academia” 2009

    

    

„Academia” 2008

    

    

„Academia” 2007

    

    

„Academia” 2006

    

    

„Academia” 2005

    

    

Tematy

agrofizyka antropologia kultury antropologia społeczna archeologia archeometalurgia architektura Arctowski arteterapia astrofizyka astronomia badania interdyscyplinarne behawioryzm biochemia biologia biologia antaktyki biologia płci biotechnologia roślin borelioza botanika chemia chemia bioorganiczna chemia fizyczna chemia spożywcza cywilizacja demografia edukacja ekologia ekologia morza ekonomia energia odnawialna etnolingwistyka etnomuzykologia etyka ewolucja fale grawitacyjne farmakologia filozofia finansowanie nauki fizyka fizyka jądrowa gender genetyka geochemia środowiska geoekologia geofizyka geografia geologia geologia planetarna geoturystyka grafen historia historia idei historia literatury historia nauki historia sztuki humanistyka hydrogeologia hydrologia informatyka informatyka teoretyczna internet inżynieria inżynieria materiałowa język językoznawstwo kardiochirurgia klimatologia kobieta w nauce komentarz komunikacja kosmologia kryptografia kryptologia kulinaria kultoznawstwo kultura lingwistyka literatura literaturoznawstwo matematyka medycyna migracje mikrobiologia mineralogia mniejszości etniczne mniejszości narodowe modelowanie procesów geologicznych muzykologia mykologia na czasie nauka obywatelska neurobiologia neuropsychologia nowe członkinie PAN 2017 ochrona przyrody orientalistyka ornitologia paleobiologia paleontologia palinologia parazytologia PIASt politologia polityka społeczna polska na biegunach prawo protonoterapia psychologia psychologia zwierząt Puszcza Białowieska robotyka rozmowa „Academii” seksualność smog socjologia szczepienia sztuka technologia wieś w obiektywie wulkanologia zastosowania zdrowie zoologia zwierzęta źródła energii żywienie

Komentarze

O serwisie

Serwis naukowy prowadzony przez zespół magazynu Academia PAN.Academia Zapraszamy do przysyłania informacji o badaniach, aktualnie realizowanych projektach naukowych oraz imprezach popularyzujących naukę.

 

Dla użytkowników: Regulamin

Pliki cookies

Informujemy, że używamy ciasteczek (plików cookies) w celu gromadzenia danych statystycznych, emisji reklam oraz prawidłowego funkcjonowania niektórych elementów serwisu. Pliki te mogą być umieszczane na Państwa urządzeniach służących do odczytu stron, a korzystając z naszego serwisu wyrażacie Państwo zgodę na używanie cookies, zgodnie z aktualnymi ustawieniami przeglądarki.

Więcej informacji o celu używania i zmianie ustawień ciasteczek w przeglądarce: TUTAJ

Wydanie elektroniczne

Kontakt

  • pisz:

    Redakcja serwisu online
    Academia. Magazyn Polskiej Akademii Nauk
    PKiN, pl. Defilad 1, pok. 2110
    (XXI piętro)
    00-901 Warszawa

  • dzwoń:

    tel./fax (+48 22) 182 66 61 (62)

  • ślij:

    e-mail: academia@pan.pl