REKLAMA


 

REKLAMA


 

Pandemia tzw. hiszpanki z 1918 roku spowodowała około 50–100 milionów zgonów, czyli ponad 5–11 razy więcej ofiar,  niż pochłonęła  I wojna światowa Pandemia tzw. hiszpanki z 1918 roku spowodowała około 50–100 milionów zgonów, czyli ponad 5–11 razy więcej ofiar, niż pochłonęła I wojna światowa BE&W

„Wirus grypy zachowuje się przypuszczalnie tak samo jak 500 lub 1000 lat temu, my zaś, podobnie jak nasi przodkowie, ciągle nie potrafimy powstrzymywać epidemii” – powiedział w 1973 roku Charles Cockburn ze Światowej Organizacji Zdrowia. Czy jego spostrzeżenie jest aktualne także dziś? – pytała prof. zw. dr hab. Lidia B. Brydak podczas debaty o szczepieniach, która odbyła się na 132. sesji Zgromadzenia Ogólnego Polskiej Akademii Nauk. Jej poświęcony jest numer specjalny magazynu PAN „Academia” 1 (2) 2016


Brydak_Lidia

Autorką tekstu jest
Lidia B. Brydak 
Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego – Państwowy Zakład Higieny, Warszawa

 

Prof. zw. dr hab. Lidia B. Brydak jest kierownikiem Zakładu Badań Wirusów Grypy oraz Krajowego Ośrodka ds. Grypy (jednego ze 142 na świecie). 

 


Dziesiątkowała populację ludzką od najdawniejszych czasów. Pierwsze zapiski o jej epidemiach – autorstwa Hipokratesa oraz Liwiusza – pochodzą z 412 roku p.n.e. Była ona i jeszcze jest przyczyną tragedii. Według najnowszych badań pandemia tzw. hiszpanki z 1918 roku spowodowała około 50‒100 milionów zgonów, czyli ponad 5‒11 razy więcej ofiar, niż pochłonęła I wojna światowa (ok. 9 mln). Hiszpanka była najgroźniejszą pandemią w historii grypy także dlatego, że poza ogromną liczbą śmiertelnych ofiar spowodowała bardzo duże straty społeczne i ekonomiczne. To jednak w konsekwencji wpłynęło na znaczny rozwój badań, mających na celu ustalenie etiologii tej choroby. Rozszyfrowanie genomu wirusa grypy hiszpanki stało się możliwe zarówno dzięki postępowi w badaniach naukowych, tj. biologii molekularnej i ekspedycjom naukowym mającym na celu pobranie próbek tkanki płucnej ofiar śmiertelnej grypy, które w stanie zamrożonym przechowały się do obecnych czasów np. na Alasce.

 

Zmienność cichego zabójcy

 

Grypa jest ostrą chorobą zakaźną. Zgodnie z definicją przypadków tego typu chorób w Unii Europejskiej kliniczny obraz odpowiadający grypie to nagłe wystąpienie kaszlu, gorączki >38°C, bólu mięśni i/lub głowy i inne. Obraz kliniczny grypy może być potwierdzony za pomocą różnych technik biologii molekularnej w specjalistycznych laboratoriach na terenie całej Polski. Ma to istotne znaczenie dla zahamowania procesu chorobowego, przez zastosowanie leków antygrypowych nowej generacji – inhibitory neuraminidazy, którymi dysponuje medycyna. Nie zastępują one w prawdzie szczepienia, ale są niezbędne w leczeniu.

 

Należy podkreślić, że po wniknięciu do układu oddechowego wirus grypy powoduje uszkodzenie nabłonka, a tym samym otwiera drogę do inwazji patogenów bakteryjnych, powodując różnorakie powikłania pogrypowe. Zakażenie grypą powoduje wielonarządowe powikłania; pulmonologiczne, kardiologiczne, neurologiczne, laryngologiczne, nefrologiczne, ginekologiczno-położnicze, psychiatryczne, zaostrzenie lub pogorszenie chorób przewlekłych, odrzut przeszczepu i inne.

 

Najwłaściwsze w przypadku grypy są słowa Heraklita Natura abhorret vacuum (Natura nie znosi próżni). Wynika to ze struktury tego wirusa: ma on bardzo duże możliwości zmian antygenowych. W konsekwencji powstają coraz to nowsze szczepy wywołujące zachorowania o charakterze epidemii, pandemii lub międzyepidemiczne. Należy podkreślić, że wirus grypy występuje nie tylko u ludzi, lecz także u ptactwa wodnego, kurcząt, indyków, a szczególnie świń, koni, ssaków morskich, np. fok. Ostatnio potwierdzono go również u nietoperzy roślinożernych.

 

Grypa jest chorobą, w której ciągła ewolucja wirusa ma zasadnicze znaczenie dla występowania w ludzkiej populacji cosezonowych epidemii – wyniku punktowych mutacji (drift antygenowy), a od czasu do czasu także pandemii – genetycznej reasortacji (shift antygenowy).

 

Intensywne badania R.E. Shope’a w 1931 roku, chociaż dotyczyły izolacji wirusa grypy od świń, to jednak zapoczątkowały intensywne poszukiwania, w wyniku których w 1933 roku trzej badacze: Ch. Andrews, W. Smith oraz P. Laidlaw, wyizolowali wirusa grypy u ludzi w Londynie (obecnie mieści się tam WHO Collaborating Centre – for Reference and Research on Influenza at The Francis Crick Institute – Londyn, UK). Odkrycia te stały się kamieniem węgielnym wielokierunkowych badań nad grypą.

 

Gwałtowne szerzenie się choroby spowodowane jest z jednej strony możliwością szybkiego przemieszczania się ludzi i wzrostem liczby podroży międzynarodowych, z drugiej zaś istnieniem rezerwuarów zwierzęcych. W 1947 roku na IV międzynarodowym Kongresie Mikrobiologii w Kopenhadze WHO zaproponowała światowy program badań epidemiologicznych i wirusologicznych w postaci międzynarodowego nadzoru nad grypą. Globalna Sieć Nadzoru nad Grypą (obecna nazwa WHO Global Influenza System Surveillance and Response System – GISRS) funkcjonuje w sześciu międzynarodowych centrach referencyjnych WHO (Collaborating Centre for Reference nad Research on Influneza mieszczący się w Londynie, Atlancie, Tokio, Pekinie, Melbourne oraz Memphis). Ponadto WHO współpracuje z 142 Krajowymi Ośrodkami ds. Grypy (National Influenza Center – NIC). Jeden z nich funkcjonuje w Zakładzie Badania Wirusów Grypy w Narodowym Instytucie Zdrowia Publicznego – Państwowym Zakładzie Higieny. Prowadzony przez WHO nadzór ma na celu określanie zmian antygenowych zachodzących w krążących wirusach, jak również sygnalizowanie pojawiania się nowych typów i subtypów, a następnie ustalanie cosezonowego składu szczepionki przeciwko grypie. Należy mieć świadomość, że grypa zakaża człowieka bez względu na wiek, szerokość geograficzną czy porę roku. Zgodnie z danymi WHO w świecie rocznie choruje około 5–10% osób dorosłych i 20–30% dzieci. W ciągu roku rejestruje się 3–5 mln ostrych przypadków choroby a umiera około 250–500 tys. osób w tym 28–111,5 tys. stanowią dzieci poniżej 5. roku życia.

 

Groźbę pojawienia się pandemii i olbrzymich strat ekonomicznych uświadomił światu wypadek złamania bariery gatunkowej wirusa (9 maja 1997 roku), który przybrał formę wysoce patogennego wirusa ptasiej grypy (HPAI – Highly Pathogenic Avian Influenza) i który krąży do dziś w wielu krajach powodując około 53% zgonów zakażonych osób.

 

Skuteczność wielu broni

 

Grypie możemy jednak zapobiegać. Jesteśmy bowiem w stanie przygotować rożnego rodzaju szczepionki przeciwko niej, prowadzić prace badawcze mające na celu poszukiwanie nowych substancji antygrypowych, syntetyzować coraz to nowsze, bardziej skuteczne leki typu inhibitorów neuraminidazy wirusa grypy, np. zanamiwir, oseltamiwir czy peramiwir, aktywnych zarówno wobec wirusa grypy typu A, jak i typu B.

 

Pierwsze zezwolenie na zastosowanie szczepionek przeciwko grypie u ludzi zostało wydane w 1941 roku. Powodowały liczne objawy uboczne, ale osoby, które przeżyły widmo śmierci, jakie spowodowała pandemia hiszpanki, nie podważały celowości szczepień jak to ma miejsce obecnie, kiedy medycyna dysponuje szczepionkami chromatograficznej czystości.

 

Dobrodziejstwo szczepień przeciwko grypie zaowocowało w czasie następnych pandemii XX wieku: tzw. azjatyckiej w 1957‒1958 wywołanej przez wirus A/H2N2/, pandemii tzw. ery Hong-Kong w 1968‒1969 wywołanej przez wirus A/H3N2/. W obu tych pandemiach zarejestrowano, w porównaniu z pandemią hiszpanki, zdecydowanie mniej, bo po około 1‒4 mln zgonów dla każdej z nich. Pandemia ery Hong-Kong, która przyszła do Polski z dużym opóźnieniem, spowodowała w 1971 roku 5 940 zgonów.

 

Intensywne badania naukowe nad wirusem grypy doprowadziły w 1968 roku do otrzymania inaktywowanych szczepionek przeciwko grypie typu split, czyli z rozszczepionym wirionem, a w 1976 roku szczepionki subunit, czyli podjednostkowej zawierającej hemaglutyninę i neuraminidazę.

 

Obecnie mamy wiele rodzajów szczepionek przeciwko grypie, począwszy od inaktywowanych różnych odmian do atenuowanych wytworzonych z tzw. cold adapted mutantów. Aktualnie w świecie rekomendowane są przez Komitet Doradczy ds. Szczepień Ochronnych (Advisory Committee on Immunization Practices ACIP) szczepionki inaktywowane (TIV) split lub subunit oraz żywe tzw. cold adapted (LIAV). Zgodnie z zaleceniami ACIP określono wskazania kliniczne i epidemiologiczne do szczepień przeciwko grypie.

 

Komitet Doradczy ds. Szczepień Ochronnych (ACIP) rekomenduje, aby w każdym sezonie epidemicznym zaszczepić przeciwko grypie wszystkie chętne osoby. ACIP rekomenduje szczepienia przeciwko grypie ze względu na wskazania kliniczne i epidemiologiczne. Do wskazań klinicznych ACIP zalicza wszystkie osoby z grup podwyższonego ryzyka szczególnie narażone na wystąpienie powikłań, w tym również kobiety w ciąży oraz dzieci od 6. miesiąca do 18. roku życia.

 

 

♦♦♦ Szczepionki zawierające cały wirus, szczepionki z rozszczepionym wirionem, szczepionki podjednostkowe (subunit) ♦♦♦

 

Zgodnie ze wskazaniami epidemiologicznymi do osób, które mogą przenosić grypę na osoby z grup podwyższonego ryzyka, należy zaliczyć wszystkich pracowników ochrony zdrowia, pracowników domów spokojnej starości, hospicjów, osoby opiekujące się małymi dziećmi, a zwłaszcza poniżej 6. miesiąca życia i osobami z grupy podwyższonego ryzyka. W polskim kalendarzu szczepień szczepienia przeciwko grypie są szczepieniami zalecanymi.

 

W Polsce od sezonu epidemicznego 1990/1991 na rynku medycznym mamy importowane szczepionki przeciwko grypie: inaktywowane – zawierające jedynie fragmenty wirusa grypy, które nie są w stanie nas zakazić, typu split – z rozszczepionym wirionem, oraz subunit – podjednostkowe. Grypa pojawia się co sezon epidemiczny i dlatego jest przez nas lekceważona. Niejednokrotnie konsekwencją przebytej infekcji grypowej jest zaliczenie pacjenta do grupy podwyższonego ryzyka. Dlatego też nie tyko eksperci WHO, ale również wiele międzynarodowych towarzystw naukowych rekomenduje szczepienia jako jedyną najtańszą, najskuteczniejszą drogę do zapobiegania grypie.

 

Lekcja dla trzech procent?

 

W ciągu całego mojego życia naukowego kierowałam się przesłaniem wypowiedzianym przez Charlesa P. Scotta w 1921 roku: „Komentarze są dowolne, ale fakty są święte”. Aby przekonać nie tylko lekarzy, ale i pacjentów, Krajowy Ośrodek ds. Grypy przy współpracy w klinicystami oceniał odpowiedź humoralną na szczepienia przeciwko grypie w grupach podwyższonego ryzyka (patrz tabela).

 

 

Uwzględniając fakt, że grypa powoduje liczne cosezonowe zachorowania, wielonarządowe powikłania pogrypowe, które niejednokrotnie mogą spowodować nieodwracalną utratę zdrowia lub zakończyć się zgonem, zgodnie z apelem WHO należy zwiększyć procent zaszczepionej populacji w świecie. Infekcje spowodowane przez grypę należy rozpatrywać nie tylko w aspekcie utraty zdrowia, ale również w aspekcie wymiernych, policzalnych kosztów dla społeczeństw. Regularne szczepienia są jedną z niewielu rzeczy, które można zrobić dla zabezpieczenia osób przed potencjalnym ryzykiem poważnych komplikacji pogrypowych i dlatego winny one stanowić część nie tylko rzetelnej praktyki lekarskiej, ale również naszą troskę w myśl hasła Światowej Organizacji Zdrowia „Nasze zdrowie w naszych rękach”. Tymczasem w ostatnim sezonie epidemicznym 2014/2015 w Polsce procent zaszczepionej populacji wyniósł jedynie 3,55%.

 

Wiek XX powinien być lekcją, z której należałoby wyciągnąć odpowiednie wnioski. Zastanawiam się, dlaczego świadomość tego, co dotknęło ludzkość w przeszłości, nie skłania nas dziś do odpowiedzialnych zachowań. Przecież kolejne pandemie były dla ówczesnych społeczeństw prawdziwym szokiem.

 

 

Rekomendacje Międzynarodowych Towarzystw Naukowych ds. szczepień przeciwko grypie

  • Komitet Doradczy ds. Szczepień Ochronnych (ACIP)
  • Amerykańska Akademia Pediatrii (AAP)
  • Amerykańska Akademia Praktyki Rodzinnej (AAFP)
  • Amerykańska Akademia Lekarzy Rodzinnych (AAFP)
  • Grupa Robocza ds. Usług Profilaktycznych (USPSTF)
  • Amerykańskie Kolegium Internistów (ACP)
  • Amerykańskie Towarzystwo Medycyny Wewnętrznej ASIM
  • Amerykańskie Towarzystwo Chorób Zakaźnych (IDSA)
  • Kanadyjska Grupa Robocza ds. Okresowych Badań Zdrowotnych
  • Amerykańskie Towarzystwo Onkologiczne
  • Amerykańskie Kolegium Położnictwa i Ginekologii (ACOG)
  • Naczelny Dyrektor Departamentu Zdrowia UK
  • Amerykańskie Stowarzyszenie Kardiologiczne/Amerykańskie Kolegium Kardiologiczne
  • Światowa Inicjatywa Dotycząca Przewlekłej Obturacyjnej Choroby Płuc (GOLD)
  • Światowa Strategia Rozpoznawania, Leczenia i Prewencji Astmy (GINA guidelines)

Opracowanie zbiorcze: Brydak L.B., 2007

 

 

Chcesz wiedzieć więcej?

Brydak L.B. Grypa. Pandemia grypy – mit czy realne zagrożenie? Wyd., Warszawa, Rytm 2008, 1–492.
www.who.int
Taubenberger J.K., Reid A.H., Kraftt A.E., Bijawaard K.E., Fanning T.G.: Initial genetic characterization of the 1918 Spanish influenza virus. Science, 1997, 75, 1793–1796
Ciszewski A., Bilińska Z.T., Brydak L.B., Machała M., Piotrowski W., Księżycka E., Maczyńska R., Rużyłło W., Influenza vaccination in prevention from coronary events coronary artery disease. FLUCAC study. Circulation, 2006, 114 (18), supp. 4199
ESC Guidelines. European Heart J. 2008, 29, 2909–2945
Brydak L.B. Profilaktyka grypy w praktyce lekarza rodzinnego. X Jubileuszowy Kongres TOP MEDICAL TRENDS. Przewodnik Lekarz, 2016,1, 12–15.


© Academia wydanie specjalne 1 (2) 2016

 

 

 


Czytaj także inne teksty z wydania specjalnego magazynu PAN „Academia” poświęconego szczepieniom:

prof. dr hab. Zbigniew Szawarski Myśleć i mówić w języku ryzyka

prof. nadzw. CMKP, dr hab. n. med. Teresa Jackowska Kalendarz bezpieczeństwa

dr med. Iwona Paradowska-Stankiewicz Pod szczególnym nadzorem

dr hab. n. med. Aneta Nitsch-Osuch Lęk, odrzucenie, teorie spiskowe

dr n. med. Jarosław Pinkas Sieć histerii i niewiedzy

 

Oceń artykuł
(1 głosujący)

„Academia” 2016

    

 

  

 

                                                          

„Academia” 2015

    

 

    

 

                                                             

„Academia” 2014

    

    

„Academia” 2013

    

    

„Academia” 2012

         

     

„Academia” 2011

   

    

„Academia” 2010

    

    

„Academia” 2009

    

    

„Academia” 2008

    

    

„Academia” 2007

    

    

„Academia” 2006

    

    

„Academia” 2005

    

    

Tematy

agrofizyka antropologia kultury antropologia społeczna archeologia archeometalurgia architektura Arctowski arteterapia astrofizyka astronomia badania interdyscyplinarne behawioryzm biochemia biologia biologia antaktyki biologia płci biotechnologia roślin borelioza botanika chemia chemia bioorganiczna chemia fizyczna chemia spożywcza cywilizacja demografia edukacja ekologia ekologia morza ekonomia energia odnawialna etnolingwistyka etnomuzykologia etyka ewolucja fale grawitacyjne farmakologia filozofia finansowanie nauki fizyka fizyka jądrowa gender genetyka geochemia środowiska geoekologia geofizyka geologia geologia planetarna geoturystyka grafen historia historia idei historia literatury historia nauki historia sztuki humanistyka hydrogeologia hydrologia informatyka informatyka teoretyczna internet inżynieria materiałowa język językoznawstwo klimatologia kobieta w nauce komunikacja kosmologia kryptografia kryptologia kulinaria kultoznawstwo kultura lingwistyka literatura matematyka medycyna migracje mikrobiologia mineralogia mniejszości etniczne mniejszości narodowe modelowanie procesów geologicznych muzykologia mykologia nauka obywatelska neurobiologia neuropsychologia nowe członkinie PAN 2017 ochrona przyrody orientalistyka ornitologia paleobiologia paleontologia palinologia parazytologia PIASt politologia polityka społeczna polska na biegunach prawo protonoterapia psychologia psychologia zwierząt Puszcza Białowieska robotyka rozmowa „Academii” seksualność smog socjologia szczepienia sztuka technologia wieś w obiektywie wulkanologia zastosowania zdrowie zoologia zwierzęta źródła energii żywienie

Komentarze

O serwisie

Serwis naukowy prowadzony przez zespół magazynu Academia PAN.Academia Zapraszamy do przysyłania informacji o badaniach, aktualnie realizowanych projektach naukowych oraz imprezach popularyzujących naukę.

 

Dla użytkowników: Regulamin

Pliki cookies

Informujemy, że używamy ciasteczek (plików cookies) w celu gromadzenia danych statystycznych, emisji reklam oraz prawidłowego funkcjonowania niektórych elementów serwisu. Pliki te mogą być umieszczane na Państwa urządzeniach służących do odczytu stron, a korzystając z naszego serwisu wyrażacie Państwo zgodę na używanie cookies, zgodnie z aktualnymi ustawieniami przeglądarki.

Więcej informacji o celu używania i zmianie ustawień ciasteczek w przeglądarce: TUTAJ

Wydanie elektroniczne

Kontakt

  • pisz:

    Redakcja serwisu online
    Academia. Magazyn Polskiej Akademii Nauk
    PKiN, pl. Defilad 1, pok. 2110
    (XXI piętro)
    00-901 Warszawa

  • dzwoń:

    tel./fax (+48 22) 182 66 61 (62)

  • ślij:

    e-mail: academia@pan.pl